Το κάθαρμα(1)

Εύκολα κατηγορούμε τους άλλους 

για απάτη,

δύσκολα τους εαυτούς μας 

για τις αυταπάτες τους.

Είναι γενικά αποδεκτό ότι ζούμε σ’ ένα τρισδιάστατο χώρο με τέταρτη διάσταση αυτή του χρόνου. Την διάσταση του χρόνου συναποτελούν οι αέναες αλλαγές που συμβαίνουν στον χώρο, όπου η έννοια του παρόντος όπως την ορίζουμε, αποτελεί μέρος της σύμβασης περί γραμμικής εξέλιξης του χρόνου, αποτέλεσμα της αυτοσυνειδησίας του ανθρώπου, εν δυνάμει εργαλείο αυτογνωσίας του μέσω του ιστορείν. Όταν αναφέρομαι στην αυτογνωσία δεν εννοώ την γνώση της ιδιοσυγκρασίας ή του χαρακτήρα, που ξεχωρίζει τον ένα άνθρωπο από τον άλλο, αλλά τη γνώση της ανθρώπινης φύσης. Δηλαδή να γνωρίζει τι μπορεί ο άνθρωπος να πράξει. Επειδή όμως κανείς δεν γνωρίζει τι μπορεί να πράξει πριν προσπαθήσει, το μόνο ίχνος για να το γνωρίσει, είναι να γνωρίζει τι έχει πράξει στο παρελθόν.

Τον άνθρωπο ως μέρος αυτής της χωροχρονικής πραγματικότητας των αέναων αλλαγών, μπορούμε να τον αντιληφθούμε και ως μια μηχανή παραγωγής χρόνου. Δηλαδή έναν οργανισμό όπου εντός του συμβαίνουν συνεχώς αλλαγές, το σταμάτημα των οποίων σηματοδοτεί τον θάνατο του. Το ανθρώπινο ον μορφοποιημένο από έναν τέτοιο μηχανισμό ως εύφρων, απέκτησε συνείδηση της ύπαρξης του και έμαθε να συμπορεύεται «εν ειρήνη» με το αναπόφευκτο τέλος. Αυτή η συμπόρευση κλονίζεται όταν ο άνθρωπος από «εν κινήσει» νομάς γίνεται ο στατικός κάτοικος της πόλης². Αυτή η νέα πραγματικότητα διαταράσσει τον ψυχισμό του και το αναπόφευκτο τέλος λαμβάνει την μορφή ενός παραλυτικού, πολλές φορές, φόβο θανάτου. Αυτή η νέα ψυχοφθόρα κατάσταση διεγείρει την ενυπάρχουσα σε αυτόν βία σε ποικίλες εκφάνσεις της, η δε άμυνα του σε προσωπικό επίπεδο μορφοποιείται σε αυτό που ονομάζουμε συνήθεια. Η προβολή της στο κοινωνικό του γίγνεσθαι, τον ωθεί να αναγνωρίζει την κάθε αλλαγή ως ένα εν δυνάμει επικίνδυνο απεφευκτέο γεγονός.

Η λαϊκή σοφία αναφερόμενη στη συνήθεια τη χαρακτηρίζει ως δευτέρα φύση του ανθρώπου αλλά και ως θεϊκή κατάρα. Στη συνήθεια εδράζονται και οι εξαρτήσεις. Όταν δε οι συνήθειες προβαλλόμενες στην τεχνολογική εξέλιξη δημιουργούν νέες ανάγκες, αυτές είναι ικανές να διαφθείρουν και τον πιο τίμιο άνθρωπο. Στη συνήθεια εδράζονται και οι νοοτροπίες, τις περισσότερες φορές τελείως αντιπαραγωγικές για την εξέλιξη των κοινωνιών, τόσο ώστε οι ανατροπή τους μπορεί να χαρακτηριστεί και ως επ-αναστατική πράξη. Στη συνήθεια εδράζεται και η ατομική και κοινωνική στασιμότητα, η οποία στη χώρα μας έχει πάρει τέτοιες διαστάσεις που οδήγησαν τον Στέλιο Ράμφο να πει ότι «η ελληνική κοινωνία ζει σ’ ένα ασάλευτο παρόν³».

Αντιθέτως οι σημερινές επιστημονικές γνώσεις συνηγορούν στο ότι τα πάντα ανήκουν σε μια πολυσύνθετη χωροχρονική αρμονία συνεχών αλλαγών, με αυστηρά καθορισμένη σχέση ισορροπίας των επί μέρους συντελεστών της. Νόημα ζωής δε του ιστορικού ανθρώπου η συνεχείς αναζήτηση εκείνων των αλλαγών που οδηγούν σε μια συνεχώς αρμονικότερη πορεία εντός ενός χαοτικού συστήματος. Σύμμαχος του η ενεργός «μη λήθη», η ιστορική γνώση δηλαδή, όπου το παρελθόν δεν είναι ένα απλό θέαμα αλλά γίνεται αναπαράσταση στην παρούσα σκέψη ώστε να εξαχθούν χρήσιμα συμπεράσματα. Άλλωστε η λέξη ιστορία παράγεται από το ρήμα είδω, οίδα, που σημαίνει γνωρίζω⁴.

Στην ανθρώπινη ιστορία, όταν η ελαστικότητα αυτών των ισορροπιών εξαντληθεί λόγω στασιμότητας, γεγονός που παρουσιάζεται ως η ανεξέλεγκτη διόγκωση μιας συνιστώσας της εις βάρος των άλλων, τότε επεμβαίνει μια εξισορροπητική δύναμη που εμείς την αναγνωρίζουμε ως εκδήλωση μιας κρίσης. Η κρίση αποτελεί για μας μια διαδικασία μετάβασης, που έχουμε όταν κάτι που επικρατούσε δεν είναι λειτουργικό και το καινούριο πρέπει να εφευρεθεί ή υπάρχει το καινούριο το οποίο δεν έχει συγκεντρώσει την κρίσιμη μάζα κοινωνικής αποδοχής. Άλλωστε η γραφή της λέξης «κρίση» στα κινέζικα έχει δύο χαρακτήρες. Ο ένας συμβολίζει τον κίνδυνο και ο άλλος την ευκαιρία. Η κρίση μπορεί να οδηγήσει τις κοινωνίες σε μια ατέρμονη συζήτηση αναζήτησης και επιμερισμού των ευθυνών, τόσο άγονη, όπως το να επιχειρηματολογεί κανείς για την κότα και το αυγό. Έτσι δίνεται και η δυνατότητα στους φορείς του παλιού να μπλοκάρουν τις εξελίξεις με προμετωπίδα συνήθως το λαϊκιστικό και άκρως συντηρητικό σύνθημα «αλλαγή σε όλα»⁵. Σχετικά θα αναφέρω την ρήση του Αντόνιο Γκράμσι, την σχετική με την μετάβαση της εξουσίας από τους φεουδάρχες στην βιομηχανική και εμπορική τάξη, «όλα πρέπει ν’ αλλάξουν για να μην αλλάξει τίποτα».

Στην αρχαία Ελλάδα όταν αντιμετώπιζαν φυσικές καταστροφές ικανές να δημιουργήσουν κοινωνικές κρίσεις, αυτό που προσπαθούσαν ήταν να διαχειριστούν τον ενυπάρχοντα ανθρώπινο φόβο στις ανεξέλεγκτες διαστάσεις του, αντιλαμβανόμενοι πλήρως ότι η φύση δεν μπορεί να νικηθεί με άλλο τρόπο παρά με το να υπακούμε σ’ αυτήν. Όταν η κρίση παρουσιάζονταν ως το αποτέλεσμα εκφυλισμού των θεσμών, τότε επικρατούσε η άποψη «ότι γέγοναι γέγοναι». Μέσω δε αλλαγών προσπαθούσαν να κάνουν ένα νέο ξεκίνημα αναγνωρίζοντας ότι η αποκατάσταση χρειάζεται χρόνο και ότι αυτή έπρεπε να την φέρουν εις πέρας οι ίδιοι πολίτες λειτουργώντας δηλαδή συμφώνα με την σύγχρονη ρήση «από την μούχλα βγαίνει η πενικιλίνη». Για την διαχείριση του φόβου αλλά και ως αφετηριακό γεγονός για μια νέα αρχή, χρησιμοποιούσαν τροποποιημένη την πρακτική ακόμη πιο αρχαίων κοινωνιών κατά την οποία οι κοινότητες συναινούσαν να επιτεθούν σε ένα μέλος τους και να το κατασπαράξουν, διαφυλάσσοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την εσωτερική τους αρμονία. Στην αρχαία Αθήνα ιερουργείτο μια πανάρχαια τελετή καθαρμού. Βασικό πρόσωπο της τελετής ήταν ο φαρμακός, άνδρας κατάδικος συνήθως, τον οποίο περιέφεραν στην πόλη για την απαλλάξουν από κάποιο μίασμα. Αφού τον περιέφεραν στους δρόμους της πόλης για να απορροφήσει από παντού το κακό τον έριχναν μετά στη θάλασσα ή τον έδιωχναν με μαστίγια έξω από τα σύνορα ή ακόμη τον έκαιγαν και σκόρπιζαν την στάχτη του. Τον φαρμακό ονόμαζαν και «κάθαρμα» δηλαδή τον άνθρωπο που καθάριζε την πόλη. Σχετικά ο Γιώργος Σταματόπουλος έγραψε: «Το αποπομπαίο ήγουν θύμα συμφιλιώνει τις κοινότητες και υποκρύπτει έτσι την σοβούσα εσωτερική τους κρίση διαφυλάσσοντας τα «κεκτημένα». Οι κοινότητες κορεννύουν έτσι την οργή τους πάνω στο θύμα αυτό και πάραυτα νιώθουν αποκαθαρμένοι».

Τέλος αν ενδοσκοπήσουμε στη λειτουργικότητα μιας σύγχρονης εκδοχής του καθάρματος θα διαπιστώσουμε ότι ονομάζοντας έναν ή περισσότερους ως υπαίτιους, εντοπίζουμε τον λόγο μιας μεγάλης συμφοράς, αποδίδουμε νόημα στα γεγονότα, βάζουμε τάξη στο χάος δημιουργώντας μέσω αλλαγών μια νέα ελπιδοφόρα αρχή, η οποία δε θα αποτελέσει κι αυτή, ακόμη ένα επεισόδιο στη μυθική αφήγηση της «ανθρώπινης πτώσης». Ως εκ τούτου ο εξανθρωπισμός των αιτίων παρουσιάζεται απαραίτητος για να ορίσουμε το πένθος⁶, να αρθρώσουμε την θλίψη, την αίσθηση αδυναμίας ή και τον ενδόμυχο τρόμο για το μέλλον.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Εξήντα πέντε εκατομμύρια χρόνια πριν ένας αστεροειδής από το έξω διάστημα, μεγέθους ίσο με το μισό Μανχάταν, έπεσε στη χερσόνησο Γιουκατάν του Μεξικού και δημιούργησε έναν κρατήρα διαμέτρου 160 χιλιομέτρων. Αποτέλεσμα της μέγα-καταστροφής και του νέφους που δημιουργήθηκε, η Γη να βυθιστεί στο σκοτάδι. Οι δεινόσαυροι που κυριαρχούσαν εξαφανίστηκαν. Τίποτα μεγαλύτερο σε μέγεθος από μια γάτα δεν επέζησε εκτός των κροκοδείλων. Τα αρχαία πουλιά που απειλούνταν να εξαφανιστούν από τον Πτεροδάκτυλο επικράτησαν. Όταν ο ήλιος ξαναφώτισε, ξαναφώτισε σε ένα τελείως διαφορετικό κόσμο.

Σημείωσεις

1 Το κείμενο αυτό γράφτηκε ακολουθώντας την άποψη του Κλοντ Λεβί – Στρός ότι στις τέσσερις χωροχρονικές διαστάσεις, θα πρέπει να προσθέσουμε και μια πέμπτη την κοινωνική διάσταση ή ακόμα και μια έκτη την προσωπική (ατομική) διάσταση.

2 Σχετικά στην ανάρτηση της 4/12/12 «Η ατίθαση Λίλυ».

3 Ένα ασάλευτο παρόν. Μια κατάσταση που οι αιτίες της μπορεί να αναζητηθούν στα 400 χρόνια υποδούλωσης της χώρας μας από τους Τούρκους, που δεν επέτρεψε να εισέλθουμε στην ορθολογική νεωτερικότητα που προώθησε ο Διαφωτισμός. Αποτέλεσμα το νέο ελληνικό κράτος να δομηθεί βάσει μιας εισαγόμενης ατελούς νεωτερικότητας η οποία συντήρησε προνεωτερικές νοοτροπίες και συμπεριφορές που ευνόησαν την επικράτηση του λαϊκισμού στην πολιτική. Έναν λαϊκισμό που δομούσε κάθε συζήτηση(συν – ζήτηση, δηλαδή την από κοινού αναζήτηση λύσεων) σε απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς, αποδομώντας την τελικά. Έναν λαϊκισμό που ομφαλοσκοπώντας συστηματικά έκανε διαχρονικά ακατόρθωτη την επίλυση μεγάλων κρίσεων στη χώρα μας, χωρίς την βοήθεια των ξένων.. Σήμερα, ένας λαϊκισμός με μανιχαιστικά στοιχεία, βασισμένος και σε θεωρίες συνομωσίας, πουλάει την εύκολη λύση με μεταπράτες τους βολεμένους του χθες, καθυστερώντας έτσι την τελική «απομάγευση» της κοινωνίας μας. Σε οικονομικό επίπεδο μειώνει την προβλεψιμότητα των εξελίξεων, ισχυρό αντικίνητρο για κάθε επένδυση. Ακριβώς το αντίθετο συμβαίνει με τους έλληνες της Κύπρου. Εκεί μια οργανωμένη πολιτική συζήτηση, ένα οργανωμένο κράτος και μια υπεύθυνη δημοσιογραφία που προάγει έναν λειτουργικό δημόσιο διάλογο, αποτέλεσμα της συμμετοχής στην Βρετανική Κοινοπολιτεία, αντιμετωπίζει ελπιδοφόρα την τεράστια οικονομική καταστροφή που υπέστη. Εδώ αξίζει να σημειώσουμε ότι ο λαϊκισμός του πρώην προέδρου Χριστόφια του ΑΚΕΛ καθυστέρησε την έγκαιρη λήψη μέτρων, με αποτέλεσμα την διόγκωση του προβλήματος.

4 Ο άνθρωπος δεν μπορεί να δει την ιστορία σαν όλο γιατί δεν στεκόμαστε έξω από την ιστορία. Το νόημα της ιστορίας υπάρχει κατά την άποψη αυτή πάντα στο παρόν. Με το να κατανοήσει ο άνθρωπος την τωρινή του υπευθυνότητα, κατανοεί ταυτόχρονα το νόημα της ιστορίας. Αυτό δεν σημαίνει εξατομίκευση της πορείας της ιστορίας, γιατί η ευθύνη του παρόντος είναι κατά βάθος η ευθύνη για την κληρονομιά του παρελθόντος σε σχέση με το μέλλον. Έτσι αναπτύσσεται η ενότητα της ιστορίας από την εκάστοτε ευθύνη που αναλαμβάνει κανείς. Όσο μάλιστα μεγαλύτερη είναι η ευθύνη του ανθρώπου, τόσο περισσότερο χρειάζεται τη γνώση του παρελθόντος, δηλαδή της ιστορίας (R. Buttman). (Από βιβλίο του Γιώργου Κουμάκη «Εισαγωγή στη φιλοσοφία»).

5 Κεντρικός φορέας του συνθήματος «αλλαγή σε όλα» στην ελληνική πολιτική σκηνή είναι ο ΣΥΡΙΖΑ. «Η σημειολογία του παλιάς κοπής». Ας πούμε οι παρουσίες στο πρόσφατο Ιδρυτικό Συνέδριο, του Καλφαγιάννη των «επαναστατών» της ΠΟΣΠΕΡΤ, του Μπαλασόπουλου αφεντικού των εργατοπατέρων της ΠΟΕ-ΟΤΑ και του Φωτόπουλου, αφεντικού των εργατοπατέρων της ΓΕΝΟΠ-ΔΕΗ. Αυτό το λένε «άνοιγμα στις πατριωτικές δυνάμεις του ΠΑΣΟΚ». Ας πούμε οι ψύχραιμες τοποθετήσεις του οικονομολόγου Γιώργου Σταθάκη. Αυτό το λένε «παιδιά, μην φοβάστε, με το σύστημα είμαστε και εμείς». Ας πούμε οι αριστερές κορόνες του Παναγιώτη Λαφαζάνη. Αυτό το λένε «σύντροφοι αφήστε το ΚΚΕ  και κοπιάστε στον ΣΥΡΙΖΑ». Η λογική της πολυσυλλεκτικότητας. Πρώτος διδάξας ο Ανδρέας Παπανδρέου. Μεγάλος θαυμαστής του presidente, ο μάγος αρχηγός του ΣΥΡΙΖΑ ο Αλέξης o μικρός, ηλικιακά εννοώ. Τον presidente που σε ερώτηση συντρόφου γιατί δεν εφάρμοζε τις δεσμεύσεις του (ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο κτλ) είπε: «Μα, βρε χαζούλη ο έλληνας γουστάρει να ακούει μεγάλα λόγια, αλλά επ’ουδενί γουστάρει από εμάς να τα κάνουμε πράξη». Αυτό που ένωνε τότε το ΠΑΣΟΚ ενώνει και σήμερα τον ΣΥΡΙΖΑ και δεν είναι άλλο απ το πακέτο της επερχόμενης κυβερνητικής εξουσίας. Κάποιος νεαρός σύνεδρος το είπε διαφορετικά. Πάνω στην πλάκα. «Όχι ΣΥνασπισμός ΡΙΖοσπαστικής Αριστεράς, αλλά ΣΥνοθύλευμα ΡΙΖομένων Αριστεροδεξιούληδων» και προφανώς εννοούσε, ριζωμένων σε μικροεξουσίες αριστεροδεξιούληδων. (Απάνθισμα από άρθρο του Δημήτρη Δανίκα με τίτλο «Ένα φάντασμα πάνω απ τον Αλέξη» που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ της 14/7/13).

6 Ως πένθος με την ευρύτερη έννοια ορίζουμε την ψυχολογική διαδικασία του ανθρώπου που του δίνει την δυνατότητα να αποχωρίζεται από οτιδήποτε έχει κλείσει ο κύκλος του. Καλούμαστε ως άνθρωποι να αποχωριζόμαστε από την πρώτη στιγμή που συγκροτείται η συνείδηση μας. Αφού έχουμε αφήσει πίσω με την γέννηση μας το μητρικό σώμα, καλούμαστε να αφήσουμε την παιδική ηλικία μας μέσω μιας ιδιαίτερα απαιτητικής διαδικασίας, της εφηβείας. Και μετά τις φιλοδοξίες μας, τις φαντασιώσεις μας, έρωτες, φιλίες και δικούς μας ανθρώπους. Υπάρχει όμως η σχετικά αντίρροπη τάση, το ψυχολογικό επιστέγασμα αυτών που έχω περιγράψει στο κείμενο, που προσπαθεί να διατηρήσει τα πράγματα μέσα μας ως κυρίαρχες παραστάσεις του παρελθόντος (δεν αναφέρομαι στις αναμνήσεις) που δυναστεύουν την εξέλιξη μας εντός της πραγματικότητας. Αντιλαμβανόμαστε το πραγματικό σημαίνει και ότι έχουμε την δυνατότητα να εγκαταλείψουμε αυτό που τελείωσε, και μάλιστα με συντριβή και οδύνη. Αν δεν τα καταφέρουμε τότε ψυχισμός μας κατρακυλάει από τον θυμό στον φόβο για να καταλήξει στην κατάθλιψη.

Seedrinker