Ε-ρω-τυμολογικά

“Στον έρωτα,

εκτός αν δεν αγαπάει κανείς ερωτικά,

πρέπει να το πάρει απόφαση

 ότι δε θα αγαπηθεί.”

Εμμανουήλ Λεβινάς

Η ετυμολογία, αποτελεί τη διαδικασία αναζήτησης της ουσίας των λέξεων, άλλωστε οι λέξεις «ουσία» και «ετυμολογία» έχουν κοινή ρίζα. Ως εκ τούτου το σύγχρονο αίτημα της ετυμολογίας που είναι η αναζήτηση της αλήθειας των λέξεων, εμπεριέχεται στην ίδια τη λέξη καθώς «έτυμος» σημαίνει αληθινός. Και αυτό διότι στο πέρασμα των αιώνων και υπό την επίδραση ποικίλων κοινωνικών, πολιτικών και οικονομικών συνθηκών, η ουσία ορισμένων λέξεων στρεβλώθηκε τόσο, ώστε να συνυπάρχουν νοηματικά λέξεις οι οποίες, επιπόλαια ή το χειρότερο σκόπιμα, παρουσιάζονται ως συγγενείς νοηματικά, ενώ στην ουσία τους είναι αντίθετες². Επίκαιρο παράδειγμα λόγω της ημέρας των ερωτευμένων, είναι οι λέξεις «έρως-αγάπη» οι οποίες παρότι είναι νοηματικά αντίθετες, παρουσιάζονται ως ζεύγος.

Η λέξη «έρως» είναι δυσετυμολόγητη. Την πληρέστερη εξήγηση για τη λέξη τη δίνει ο Πλάτων στο έργο του «Κρατύλος». “Ο έρ-ως επειδή εις-ρέ-ει στην ψυχή κάποιου απ’ έξω, κι επειδή αυτή η ρο-ή δεν ανήκει σ’ εκείνον που ερ-ωτεύεται εξαιτίας της, διότι εισχωρεί ακριβώς μέσω της κόρης των ματιών του από έξω…ονομάστηκε έσ-ρος από το εσ-ρέ-ω. Έτσι η έσ-ρος παράγει την έ-ρος.

Ετυμολογώντας τη λέξη «αγάπη³», θα διαπιστώσουμε ότι δεν έχει καμιά συγγένεια με τη λέξη έρως. Υπάρχει όμως, όπως αναφέρει ο Ν. Βαρδιάμπασης, “…ετυμολογική συγγένεια ανάμεσα στην αγά-πη και στις λέξεις άγα-ν (υπερμέτρως), αγά-ομαι (ζηλεύω), αγά-ν + αχθομαι (αγανακτώ). Αποτέλεσμα η αγά-πη με το «άγαν» που «άγει» πίσω της, παρουσιάζεται ως ψυχοφθόρα και οι ζήλιες, τα πείσματα, τα μίση και οι μνησικακίες (λέξεις με έμμεση ετυμολογική συγγένεια μαζί της) αποτελούν τις δηλητηριώδεις εκκρίσεις της…”. Για να συνηγορήσουν ο Λα Ροσφουκό με το «εάν είναι να κρίνεις την αγάπη απ’ τις πράξεις της, είναι σα να μισείς περισσότερο παρά να αγαπάς» και ο Θερβάντες με το «η αγάπη και ο πόλεμος είναι το ίδιο πράγμα και η στρατηγική και η τακτική το ίδιο εφαρμόσιμες και στις δυο.⁴»

Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε, ότι ενώ στο συναίσθημα της αγάπης ενυπάρχει ο ανταγωνισμός, η ρίζα ερ του έρωτα θέτει σε κίνηση, εγείρει, την επιθυμία για την επίτευξη της αρχέγονης ενότητας των δυο φύλων. Τότε που το πρώτο πλάσμα στον κόσμο ήταν μισό άνδρας και μισό γυναίκα (Ινδουισμός). Το Ανδρόγυνο της μυθολογίας μας, το ανίκητο ον, ένωση άνδρα και γυναίκας που κινούνταν σαν τροχοί και ο καθένας έβλεπε το άλλο μισό του κόσμου. Ένας δεσμός συνυφασμένος από δυο ελευθερίες και την αβίαστη αποδοχή της δέσμευσης και της ευθύνης, απέναντι στους νόμους τις αμοιβαιότητας. Μια πληρότητα που εξόργισε τους θεούς, γι’ αυτό και ο Ζευς τους χώρισε. Αυτό το εσωτερικό είδος του Ανδρόγυνου ενστερνίστηκε και η νέα θρησκεία του Χριστιανισμού, συνοψίζοντάς το στο «έσονται εις σάρκαν μίαν» στο μυστήριο του Γάμου. Ο Ευγένιος Αρανίτσης αναφέρει σχετικά: “ο έρωτας επιπλέει πάνω στο ιδεώδες του ερμαφροδιτισμού: το φύλο, το Μυστικό των Μυστικών” και ο ποιητής Ε.Ε.Cummings δίνει με στίχους τον ανυπέρβλητο ορισμό του έρωτα: “Το ένα δεν είναι το μισό του δύο/ Είναι τα δύο μισά του ένα.”

Γι’ αυτό και το ερωτικό συναίσθημα κατισχύει της κυρίαρχης λογικής στις επιλογές του, οι οποίες καθοδηγούνται, κατά τη νευροψυχολογία, από τους τέσσερις αρχετυπικούς εγκεφαλικούς τύπους. Είναι το ερωτικό συναίσθημα που στην πράξη του, μετουσιώνει τη ζωική φύση του ψυχισμού μας σε ανθρώπινη, επιτυγχάνοντας τη μεγαλύτερη, ανθρωπίνως δυνατή, ψυχοσωματική οικειότητα, μεταξύ των δυο φύλων. Είναι το ερωτικό συναίσθημα που δίνει στα δυο φύλα τη δυνατότητα μιας πρόσκαιρης συναντίληψης, εκείνης της χαμένης αρχέγονης ενότητας και αρμονίας. Για το καλό μας λοιπόν ας παραδεχτούμε και αποδεχτούμε, ότι ο έρωτας είναι σαν γλυκό του κουταλιού και μάλιστα νερατζάκι (ανθός νερατζιού). Πολύ γλυκιά η γεύση του στην αρχή, με μια έντονη μακράς διάρκειας πικρή επίγευση, που θα βρίσκεται εκεί ακόμα και στην καλύτερη των περιπτώσεων... Όταν δηλαδή μετά από πολλά χρόνια παντρεμένος-η με εκείνη τη γυναίκα-άντρα που είχες ερωτευτεί, ευτυχισμένος-η, κάνεις βουτιά στην α-λήθεια του-της (στη μη λήθη του).

Σημειώσεις

1 Στη λέξη ετυμολογία προστέθηκαν τα «ρω του έρωτα» (Οδυσσέας Ελύτης) για να τιτλοφορήσουν αυτό το κείμενο με θέμα μια ετυμολογική προσέγγιση του έρωτα.

2 Η γλώσσα μας με τον ορθολογισμό της, όπως πιστοποιούν οι μελετητές της, αποτελεί ένα εργαλείο που μας δίνει τη δυνατότητα, να απελευθερωθούμε από πλάνες και ολέθριες θεωρίες, αν βέβαια ασχοληθούμε με τη μελέτη της. Μελετώντας την δημιουργείται αβίαστα ένα μεγάλο ερώτημα, πως είναι δυνατόν να εμπεριέχεται τέτοια γνώση, ώστε να αποτελεί και πηγή γνώσης για τη διαχρονική ερμηνεία του κόσμου μας. Άλλο ένα ερώτημα είναι, γιατί στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα της χώρας μας δεν περιλαμβάνεται η συστηματική συνδυαστική διδασκαλία της ετυμολογίας των λέξεων. Γεγονός που θα έδινε στους νέους τη δυνατότητα να επωφεληθούν από τη σοφία που εμπεριέχεται στη γλώσσα μας αλλά και να την αγαπήσουν αβίαστα ώστε, όχι μόνο να αντισταθούν στη συρρίκνωση της, αλλά και να την προάγουν.

3 Η αγάπη στην οποία αναφέρομαι είναι η αγάπη του συναισθήματος που μας κρατάει εξαρτημένους απ’ ότι έχουμε ανάγκη. Δεν έχει σχέση με την Αγάπη για την οποία μίλησε ο Χριστός, δηλαδή την απεριόριστη Αγάπη που αγκαλιάζει τους πάντες και τα πάντα. Την Αγάπη που μας δίνει απέραντη ελευθερία (αγάπα και κάνε ό,τι  θες) και αυτάρκεια και μας μετατρέπει σε δημιουργούς. Η Αγάπη αυτή ως προς τον συνάνθρωπο μας προσδιορίζεται από την φιλαλληλία και την αλληλεγγύη και όχι από την φιλανθρωπία και τον οίκτο. Αυτή η Αγάπη, υπό εξαφάνιση σήμερα, είναι που φέρνει την αληθινή ευτυχία και όχι τις ψευδείς απεικονίσεις της.

4 Σχετικά στην ανάρτηση της 15/2/2012 «ΤΡΙΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙ ΕΡΩΤΩΣ ΚΑΙ ΑΓΑΠΗΣ - 3ος Λόγος - Η Τιτίκα»