Περι λαϊκισμού

Είναι σαν το ρυάκι.

Αστράφτει, αλλά είναι πολύ ρηχό.

Βολταίρος

   Ο όρος «λαϊκισμός» αρχικά δεν είχε αρνητικό χαρακτήρα. Τα πρώτα λαϊκιστικά κινήματα στη Ρωσία και στις Η.Π.Α στα τέλη του 19ου αιώνα, θεωρούνταν επαναστατικά ή μεταρρυθμιστικά.

   Η μειωτική χρήση του όρου στην Ευρώπη συνδέεται με το γεγονός, ότι ο λαϊκισμός αρχικά αποτέλεσε ιδεολογικό εργαλείο της ακροδεξιάς, η οποία τότε είχε την αποκλειστικότητα να απευθύνεται στις «μεμονωμένες συνειδήσεις», αφήνοντας στην τότε αριστερά το «περίπλοκο συλλογικό συμφέρον», γεγονός που σήμερα δεν είναι πλέον τόσο σαφές. «Ο λαϊκισμός θεμελιώνεται στην υπεράσπιση απλουστευτικά ενός απειλούμενου ατομικού δικαιώματος, εξατομικεύοντας την κοινωνική πραγματικότητα, αμελητέου όμως σε σχέση με τα ζωτικά συμφέροντα της εκάστοτε κοινωνικής δυναμικής» αναφέρει σχετικά ο Ευγένιος Αρανίτσης1.

   Ο λαϊκισμός αποτελεί ιδεολογικό σχήμα, δεν είναι ακριβώς ιδεολογία. Γι’ αυτό το λόγο, είναι δύσκολο να προσδιορίσουμε το ακριβές νόημά του, διότι αλλάζει και προσαρμόζεται ανάλογα με τα περιβάλλοντα και τις καταστάσεις στις οποίες επωάζεται. Ένα πολιτικό φαινόμενο που σήμερα μπορούμε να συναντήσουμε τόσο «στη δεξιά όσο και στην αριστερά» και δεν πρέπει να συγχέεται με την δημαγωγία.

   Παρ’ όλα αυτά, διαθέτει ένα σταθερό κανονιστικό πυρήνα. Στην «πολιτική» του διάσταση, αναδεικνύει τις αδυναμίες της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Αποσιωπά όμως την προϋπόθεση, ότι για να λειτουργήσει ικανοποιητικά αυτή, χρειάζεται πρόσωπα πολιτικά, δηλαδή πολίτες και όχι ατομικότητες που συναποτελούν τον «λαό». Εδώ να θυμηθούμε ότι στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, ζητούμενο ήταν να γίνεις «πολίτης» και σπανίως να συναποτελέσεις «λαό». Στην «πολιτισμική» του διάσταση αναδεικνύει συνήθως έναν ανάδελφο λαό – έθνος2, που αντιπαρατίθεται σε όλους εκείνους που κατά περίπτωση υποδεικνύει ως εχθρούς, εσωτερικούς και εξωτερικούς.

   Μέχρι την δεκαετία του ‘80 ο λαϊκισμός αντιμετωπίζεται ως μια αντιδημοκρατική παθολογία. Ως μια ιδεολογία περί του λαού, απόλυτη και ολική, που απειλούσε να νοθεύσει το δημοκρατικό κοινωνικό οικοδόμημα. Σήμερα έχει κατακτήσει στην πράξη, παρά τους λεκτικούς αφορισμούς του, την πολιτική σκηνή. Κανένα δημοκρατικό πολιτικό σύστημα δεν φαίνεται να είναι προστατευμένο από μια τέτοια παρέκκλιση στην οποία, επαναλαμβάνω, ενδίδουν τόσο η «δεξιά» όσο και η «αριστερά». Είναι επομένως σπάνιο να δούμε έναν πολιτικό σχηματισμό ή ένα πολιτικό ηγέτη, να μην χρησιμοποιεί τον λόγο του λαϊκισμού..

   Η επιμόλυνση του σημερινού δημοκρατικού συστήματος έγινε εφικτή διότι, ο κανονιστικός πυρήνας του λαϊκισμού εμπλουτίστηκε με τρείς συμπληρωματικές προτάσεις, όπως αναφέρει ο Ιβ Σιρέλ. Τρείς προτάσεις τις οποίες χρησιμοποιεί ως φορέα επειδή συγγενεύουν με την δημοκρατική αντίληψη. 1) Ο λαός είναι κυρίαρχος του πολιτικού καθεστώτος και η μοναδική νόμιμη αναφορά, προκειμένου να ερμηνεύσουμε την κοινωνική, οικονομική και πολιτισμική δυναμική. 2) Οι ελίτ που βρίσκονται στην εξουσία και ειδικά οι πολιτικές ελίτ, είναι οι μόνες υπεύθυνες γιατί δεν εκπληρώνονται πλέον οι λειτουργίες για τις οποίες έχουν αναδειχθεί. 3) Πρέπει να αποκατασταθούν άμεσα τα πρωτεία του λαού.

   Η επιμόλυνση αυτή έγινε εφικτή, όταν ο οικονομικός θεσμικός χώρος αποικοιοποίησε τους άλλους θεσμικούς χώρους, πολιτικό, κοινωνικό, πολιτισμικό με αποτέλεσμα την μετά – πολιτική συναίνεση. «Η συγκρουσιακή διάσταση της πολιτικής θεωρείται κάτι που ανήκει στο παρελθόν, και η μόνη δημοκρατία που εμφανίζεται ως επιθυμητή είναι μια δημοκρατία συναινετική και ολικά αποπολιτικοποιημένη» αναφέρει σχετικά η Σαντάλ Μούρ. Έτσι η απουσία μιας ουσιαστικής δημοκρατικής συζήτησης, αντιπαράθεσης, για τις δυνατές εναλλακτικές λύσεις των προβλημάτων σε πολλές χώρες, είναι αυτή η οποία συνέβαλε καθοριστικά στην επιτυχία κομμάτων που παρουσιάζονται ως «η φωνή του λαού», διότι είναι τα μόνα που προσπαθούν να κινητοποιήσουν τα πάθη και να δημιουργήσουν μορφές συλλογικής ταύτισης.

   Η επιμόλυνση αυτή παρουσιάζεται ιδιαίτερα ισχυρή σήμερα στη χώρα μας. Πρώτον διότι ο λαϊκισμός ισχυροποιείται εκεί που η κομματική δομή είναι αδύναμη ή όταν μπαίνει σε κρίση3. Δεύτερο και βασικότερο, αν δεν αποσιωπάται, δεν επισημαίνεται επαρκώς και συνεχώς, ότι ο λαϊκισμός περιθωριοποιεί δύο στοιχεία που είναι πολύ σημαντικά για την δημοκρατία, δηλαδή τον περιορισμό της εξουσίας και την υπεράσπιση του κράτους δικαίου. Γι αυτό και η δημοκρατία είναι θεσμισμένη, δηλαδή υπάρχει ένα σύστημα θεσμών, διαδικασιών και κανόνων που όλοι, επομένως και ο λαός, οφείλουν να σέβονται. Ένα σύστημα διακυβέρνησης που αποδίδει βέβαια ένα πολύ σημαντικό ρόλο στο λαό, αλλά δεν εξαντλείται σε αυτό. Γι’ αυτό και στην πορεία του χρόνου κατόρθωσε να εισάγει ανώτερους κανόνες πολιτισμού. 

   Έτσι σήμερα μπορούμε να καταγγέλλουμε ως αντιδημοκρατική την ενέργεια πολιτειών των Η.Π.Α, οι οποίες με λαϊκές αποφάσεις διατηρούν την θανατική ποινή. Να χαρακτηρίζουμε επίσης αντιδημοκρατική, ως χειραγωγημένη από τις εταιρίες όπλων, την πλειοψηφούσα αντίληψη και πρακτική των αμερικάνων για ελεύθερη οπλοκατοχή. Τελευταία δε να ισχυριζόμαστε, σε αντίθεση με το «λαϊκό αίσθημα», ότι αντιδημοκρατικά δεν προστατεύθηκαν ικανοποιητικά, τα δικαιώματα του κατηγορούμενου Στρός Κάν στην «υπόθεση με την καμαριέρα». Παρόλα αυτά, τα λαϊκιστικά κινήματα δεν παρουσιάζονται σχεδόν ποτέ ως αντιδημοκρατικά. Αντιθέτως μάλιστα ισχυρίζονται, και αυτοί οι ισχυρισμοί τους, προβάλλονται άνευ αντιλόγου από τα προβληματικά μέσα Μ.Μ.Ε4 της χώρας μας, ως τα μόνα που κατέχουν την αληθινή δημοκρατική νομιμότητα.

   Σήμερα, στις μέρες της οικονομικής κρίσης, ανθεί ο λεγόμενος «οικονομικός λαϊκισμός». Στη χώρα μας, για την προσέλκυση των πάρα πολλών πληγέντων από την κρίση, παρουσιάζεται με μια στείρα αντιμνηνονιακή ρητορική, δηλώνοντας παράλληλα ότι διαθέτει την αποκλειστικότητα στο «κλειδί» για την επίλυση του οικονομικού προβλήματος. Άλλα χαρακτηριστικά είναι ότι δανείζεται το στιλ της αρνητικής διαφήμισης, επιδιώκοντας σε κάθε συζήτηση, εκδήλωση κτλ να επισημαίνει τα ελαττώματα του ανταγωνιστικού πολιτικού προϊόντος παρά τις αρετές του δικού του. Στις δηλώσεις του δε, ένα μεγάλο μέρος των επιχειρημάτων του υποκαθίσταται από ευφυολογήματα. Επιδίωξη ο λαϊκιστής ηγέτης ή πολιτικός χώρος που τον χρησιμοποίει να γίνει δημοφιλής, δίνοντας του την δυνατότητα να ενσαρκώσει ή να ενσωματώσει τις προσδοκίες και τις απογοητεύσεις του λαού.

   Όσο ο πολιτικός θεσμικός χώρος επικυριαρχείται από τον οικονομικό, η δημοκρατική πολιτική δεν θα κατορθώσει να οργανώσει τη συζήτηση για τον τρόπο οργάνωσης της κοινής μας ζωής. Έτσι θα περιορίζεται να υπηρετεί, στην καλύτερη περίπτωση, την καλή λειτουργία της αγοράς, αποδεχόμενη μια κοινωνία της αγοράς, μέσα στην οποία ο λαϊκισμός θα είναι αυτός που θα εκφράζει τις εκάστοτε λαϊκές απογοητεύσεις του θυμικού και της «τσέπης».

Σημειώσεις

1 Εδώ ας θυμηθούμε τις πρόσφατες αντιδράσεις στις δηλώσεις της κα. Λαγκάρντ, προέδρου του Δ.Ν.Τ, η οποία στην ουσία επισήμανε μια αυτονόητη αλήθεια. Δηλαδή ότι άλλης τάξεως και μεγέθους είναι τα προβλήματα που βιώνει λόγω της κρίσης ο ελληνικός λαός και άλλα αυτά που βιώνουν οι πεινασμένοι της Αφρικής, τα οποία πρέπει να καθορίζουν τις προτεραιότητες για βοήθεια. Εκτός αν παραδεχτούμε, φανερά πλέον, αυτό που μέσα μας υποβόσκει, ότι ένας Ευρωπαίος αξίζει όσο εκατό Αφρικανοί. Ο εγχώριος αντίλογος, πολιτικός και Μ.Μ.Ε, επικεντρώθηκε στο μισθό της προέδρου, περίπου 380000€ ετησίως και στο ότι κακώς νόμιμα δεν φορολογείται. Αποδεχόμασταν όμως με μεγάλη ευκολία, την εποχή της ασυδοσίας, ως δικαιολογημένα τα εξαψήφια νούμερα των ετήσιων αμοιβών των τηλεπαρουσιαστών-στριών κάθε είδους, γνωρίζοντας ότι το μεγαλύτερο μέρος τους ήταν «κατάμαυρο» Για να το κάνουμε λιανά, ο λαϊκισμός ισοδυναμεί με μια συναισθηματική απομόνωση του ειδικού, ώστε το ειδικό να αντιπαρατεθεί απατηλά στο γενικό.

2 Εδώ πρέπει να επισημάνουμε, ότι εν όψει των επαναληπτικών εκλογών της 17/6/2012, στη χώρα μας τείνουν να επιβληθούν δυο λαϊκιστικά μέτωπα, του «εθνικού» της «δεξιάς» και του «λαϊκού» ενός ακροδεξιού και αριστερίστικου λόγου.

3 Μπορεί να φανεί παράξενο, αλλά ο λαϊκισμός είναι σχεδόν μια σταθερά στις Η.Π.Α όπου τα κόμματα είναι καθαρά εκλογικές μηχανές για την εκλογή του προέδρου και δεν έχουν καμιά άλλη σημαντική λειτουργία.

4 Εξάρσεις λαϊκισμού εύκολα αναγνωρίσιμες, αναπτύσσονται κυρίως στις πρωινές ενημερωτικές εκπομπές των καναλιών. Αρκετές φορές από την ανεξέλικτη επαγγελματική επάρκεια των παρουσιαστών τους, θύματα και οι ίδιοι ενός αυθύπαρκτου στιλ παρουσίασης, μέσω του οποίου καθιερώθηκαν ή προσπαθούν να καθιερωθούν. Και για να λέμε τα πράγματα με το όνομα τους, αίτημα της νέας εποχής του τέλους των «-ισμός», οχημάτων συγκάλυψης της προσωπικής ευθύνης, που είτε το θέλουμε είτε όχι ανατέλλει. Αναφέρομαι στον «τιμωρό Οικονομέα» του MEGA, τον «φωνακλά Παπαδάκη» του ANT1, τον «θεατράλε Αρβανίτη» της ΝΕΤ και τον «ανείπωτο Αυτιά» του SKAI. Το βραβείο του «συνεπούς λαϊκιστή» πρέπει να δωθεί στον «κανόνων-θραύστη Ευαγγελάτο» που επαιρόμενος ανοήτως, φωνασκεί ότι οι «κανόνες είναι για να σπάνε» και όχι ότι ορισμένοι δύνανται να τροποποιούνται ή να αλλάζουν. Ένας πιο επικίνδυνος λαϊκισμός είναι αυτός που ενδημεί στα σχόλια και τις αναλύσεις, ιδίως των κεντρικών δελτίων ειδήσεων των ιδιωτικών καναλιών, με προεξάρχοντα αυτά του MEGA και του ANT1. Εδώ πρέπει να επισημάνουμε και έναν ιδιότυπο λαϊκισμό που προάγουν τα «νεανικά» δελτία ειδήσεων του STAR, πιστή εφαρμογή της λαϊκής παροιμίας « εδώ ο κόσμο καίγεται, το συνευρισκόμενο μου, χτενίζεται»

Seedrinker