Το Βλέμμα του Οδυσσέα (Τίτλος ταινίας του Θ. Αγγελόπουλου,1995)

«Γενικώς, είμαστε ελεύθεροι να κάνουμε

ότι αυτοί θέλουν»

Αφορμή γι’ αυτό το κείμενο, υπήρξε η προβολή την Παρασκευή 16/3/12 στην Κινηματογραφική Κοινότητα της Ν. Ιωνίας του Δ. Βόλου, της ταινίας του Τέρνες Μάλικ «Το δέντρο της ζωής». Μία ταινία που θα μπορούσε να εκληφθεί και ως η δραματοποιημένη εκδοχή του οικολογικού ντοκιμαντέρ HOME με εναλλακτικό τίτλο AT HOME. Κατά την προβολή της, είχαμε την εμφανή δυσανασχέτηση μερικών θεατών, σε μία μακράς διάρκειας ενότητα της ταινίας, στην οποία δεν υπήρξε ευκρινώς συσχέτιση προσώπων, δεινοσαύρων και εικόνων από τη Γη και το Διάστημα.  Μία ταινία ενός σκηνοθέτη του οποίου κοινό χαρακτηριστικό των ταινιών του, είναι ότι αυτές δεν είναι ταινίες που κάποιος τις παρακολουθεί,  αλλά εμπειρίες που κάποιος τις βιώνει.

Για να δώσω μία γενικότερη εξήγηση στο γεγονός, δηλαδή ότι η παρακολούθηση των λεγόμενων σινεφίλ ταινιών παρουσιάζεται μερικές φορές κουραστική στα μάτια του μέσου θεατή, επισημαίνω ότι αυτό οφείλεται στις γνωστικές συνήθειες που αυτός έχει αναπτύξει, και όχι στο αποκαλούμενο γούστο του.

Το κλασικό Χόλιγουντ, η κινηματογραφική παιδεία του μέσου θεατή, σύμφωνα με τον θεωρητικό Ντέϊβιντ Μπρόνγουελ είναι «ο κινηματογράφος της ακραίας σαφήνειας». Γι’ αυτό και έχει αναπτύξει, ένα ολόκληρο οπλοστάσιο αφηγηματικών μέσων για να προκαλέσει το ενδιαφέρον, να καθηλώσει τον θεατή, ακόμη και να ελέγξει το βλέμμα του. Ο Βρετανός ψυχολόγος, ερευνητής Τιμ Σμίθ, απέδειξε πειραματικά, ότι με την διακριτική επιρροή του σκηνοθέτη και των ηθοποιών χειραγωγείται το βλέμμα του θεατή. Δηλαδή αυτό που ο σκηνοθέτης θέλει να κοιτάξουν οι θεατές, είναι αυτό που και οι θεατές θέλουν να κοιτάξουν, έχοντας την ψευδαίσθηση ότι κοιτάζουν ελεύθερα όπου αυτοί θέλουν. Μεταξύ άλλων παραδειγμάτων ανέφερε και ότι κανένας θεατής δεν παρατηρεί την ασυμβατότητα, στην πρώτη ταινία των «Πειρατών της Καραϊβικής», όπου μέλος του πληρώματος φοράει γυαλιά ηλίου, και μάλιστα βρίσκεται κοντά στον πρωταγωνιστή.

Τι συμβαίνει όμως όταν ο σκηνοθέτης δεν κατευθύνει το βλέμμα του θεατή σε οικεία μονοπάτια με ακραία σαφήνεια, δηλαδή όταν η κινηματογραφική αφήγηση είναι ασυνήθιστη; Παράδειγμα, όταν η σκηνή διαρκεί πολλή ώρα ή όταν αργεί να συμβεί κάτι στην εξέλιξη της δράσης ή το πλάνο είναι υπερβολικά μακρινό. Τότε, εάν ο θεατής δεν έχει αναπτύξει εναλλακτικά μοντέλα αντίληψης στις πνευματικές του αποσκευές, πολύ απλά η αντιληπτική του ικανότητα γίνεται προβληματική ή χάνεται τελείως. Αυτή την ικανότητα ο θεατής μπορεί να την καλλιεργήσει προοδευτικά, αναπροσαρμόζοντας κατ’ αρχήν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την κινηματογραφική αφήγηση εντρυφώντας στον σινεφίλ κινηματογράφο. Και όταν αυτό το επιτύχει, οδηγούμενος από χαρισματικούς σκηνοθέτες, όπως ο Τέρενς Μάλικ, νέοι ορίζοντες θα ανοιχθούν μπροστά του, στην αναζήτηση της δικής του Ιθάκης.